BEZO^NO
UNI[TUVAWE NA TEMELNITE NI[KI
Utrinski
Vesnik, Skopje, Makedonija, 10 Dekemvri 2001
Razgovor so Naum Panovski - Re`iser
Na
22 dekemvri vo Dubrovnik premierno }e bide izvedena
pretstava koja ke go nosi va{iot re`iserski potpis.
Za kakov proekt stanuva zbor i kako dojde do taa sorabotka?
Se
raboti za eden tekst koj e poznat na makedonskata publika,
KAL, od Amrikanskata pisatelka Marija Irena Fornes,
i koj toga{ koga se igra{e na scenata na toga{niot MNT
predizvika ogromno intersirawe i dobi visoki priznanija
i nagradi. @al mi e samo {to akterite vo pretstavata
nagradeni toga{ za svoite ostvaruvawa vo KAL pomalku
ili poveke gi nema na makedonskata teatarska scena denes.
Jasmina retko igra, Mir~e Donevski e denes poveke novinar
odkolku akter, a onoj prekrasen Jusuf Gulevski ne sakajki
poveke da se bori so praznite veterni melnici vo MNT
si zamina i sega igra na Germanski vo [tutgart.
KAL
inaku e edna opora, gorka ~esto duri i tragikomi~na
drama za ogromniot napor na edna mlada `ena preku samo
opismenuvawe i samoobrazuvawe da se vozdigne nad o~ajot
i da izleze od surovata kal na `ivotot. [to se odnesuva
pak do mojata sorabotka so teatarot Marin Dr`i} od Dubrovnik,
mo`am da ka`am deka taa e rezultat na edna dolga i plodotvorna
profesionalna vrska. Jas vo ovaa sredina, vo Dubrovnik,
od sekoga{ sum se ~uvstvuval poveke od doma i sekoga{
so radost sum i se vra}al, a so prekrasnite akteri so
koi sum soraboruval i so koi sorabotuvam od Milka Podrug
Kokotovi} i Mi{e Martinovi} do Branimir Vidi}, Mirko
[atali}, do sjajniot scenograf Marin Goce ne vrzuva
ne{to pove}e od ednostavna profesionalna sorabotka,
ne vrzuva edno golemo prijatelstvo, vzaemno po~ituvawe,
pa ako sakate i qubov. A koga taka ke se sogledaat robotite
mislam deka e jasno zo{to sum tokmu tuka.
2.
Zosto Panovski ne re`ira vo Makedonija i mo`e li da
se o~ekuva ne{to od vas vo idnina na makedonskata teatarska
scena?
Vo
kontekst na ona {to go rekov pogore mislam deka ova
pra{awe bi trebalo da mu bide upateno nekomu drug vo
Makedonija a ne mene. Da ne nabrojuvam imiwa zatoa {to
toa ne e pristojno, no obidete se da gi zapra{te onie
koi re{avaat koj smee ili koj ne smee da re`ira vo Makedonija,
koj e po`elen a koj ne. A da bideme iskreni, vo situacija
vo koja na sekomu komu mu e jasno deka na Gocevoto pole
za kulturen natprevar vladeat vandali na koi voop{tp
ne im e do makdonskata kultura, i deka vo takva sredina
ako nekoje e nepo`elen, normalno e deka toj ~ovek }e
nema ni `elba da se vra}a vo sredinata na koja ne i
potreben. Ima tuka me|utoa i edna li~na eti~ka opredelba.
Kolku pove}e minuva vremeto i kolku pove}e Makedonskite
maloumni vlastodr{ci ja ubivaat mojata rodna zemja,
tolku pomalku imam `elba da bidam prisuten tamu - vo
taa i takva Makedonija. Imeno, nemam namera so svoeto
prisustvo i so svoite pretstavi vo Makedonija da mu
davam legitimitet na toj vo su{tina krvav re`im.
3
Makedonskiot teatar retko izleguva od maticnite granici,
ako gi izememe sorabotkata i gostuvawata vo sosednite
dr`avi, SAD se dale~ni (na sekakov na~in) za na{ata
kultura. Iako imame golem broj kvalitetni avtori, re`iseri
i akteri nivnoto pretstavuvawe vo svetot e svedeno na
incidenti, naj~esto isprovocirani od tesni privatni
kontakti i vrski. [to nedostasuva za po seriozen, po
anga`iran nastap na makedonskiot teatar vo svetot?
Se
soglasuvam so va{ata konstatacija i `al mi e {to e toa
taka. A ima tolku mnogu ne{ta koi objektivno i so mal
napor mo`e mnogu poinaku da izgledaat i so toa da go
zgolemat Makedonskoto prisustvo niz svetot. So paranoja,
primitivizam, nasilstvo i li~na vooru`ena za{tita ne
se odi nadvor tuku so um, znaewe, i imaginacija.
Me|utoa
za mene vo ovoj moment postoi edna druga rabota, koja
e od egzistencijalna va`nost, a toa e samiot opstanok
na Makedonija i opstanokot na njezinata mnoguvekovna
kultura. Ne se raboti tuka samo za ona fizi~ko Bin Ladenovsko,
polno so omraza, bezo~no uni{tuvawe na makdonskite srednovkovni
manastiri ili pak bezumnoto palewe na makedonskite xamiite,
ili pak uni{tuvaweto na drugite vidlivi belezi na makdonskata
kultura i identitet, tuku se raboti za ona bezo~no razgraduvawe
na se ona {to vo po{irok kontekst go narkuvame Makdonski
identitet - od kulturata i stopnastvoto do site li~nite
odliki: ~esnostta, rabotlivosta, pravednosta, visokiot
li~en i profesionalen moral itn. Odnosno se raboti za
bezo~noto uni{tuvawe na temelnite nitki na makedonskata
zeadnica {to go generira sega{nata antimakedonska vlast.
4.
Kolku Makedonija kako kulturna i op{testvena dimenzija
e prisutna vo amerikanskata javnost i mediumi, osobeno
po septemvriskite teroristi~ki napadi vo Wu Jork i Va{ington?
Pa
ja ima isto tolklu kolku {to ja ima{e i porano pred
tragi~nite nastani od 11 Septemvri, i tolku kolku {to
zaslu`uva. Ja ima pove}e po lo{o otkolku po dobro, ili
pak ja ima srazmerno na glupostite {to nejzinite imbecilni
politi~ari gi pravat i im go pravat na gra|anite vo
Makedonija. [to poveke gluposti toklu poveke napisi
za toa doa deka ima tamu na Balkanot nekoi varvari koi
si gi vadat o~ite edni na drugi.
5.
Dolgi godini ste vo SAD, no budno gi sledite sostojbite
vo MKD. Kakov e va{iot vpe~atok za ona sto se slu~uva
kaj nas od informaciite {to vi se dostapni?
Videte
mnogu poumni luge od mene veke imaat re~eno se {to mo`e
da se re~e za Makedonija vo ovoj moment. @iveeme vo
vreme na dinami~ni promeni vo svetot, diktirani od interesite
na pazarnata ekonomija i kapitalot. Makedonija mora
da fati ~ekor so tie promeni, mora da se prilagodi na
potrebite na vremeto i na pazarot. Vreme ni za ~ekawe
ni za gubewe nema. Nema progres bez pluknuvawe vo svoite
dlanki, bez rabota, bez ~esnost I odgovornost za sebe
I za drugite, bez gradewe dr`ava koja gi po~ituva prinicipte
na pazrnata ekonomija, dr`ava koja se temeli na vladewe
na zakonot i po~ituvawe na osnovnite individualni ~ovekovi
slobodi i prava. Sekoja tapoglava borba za kolektivni
prava, spored koi nekoj e dobar samo zatoa {to e ~len
na ova ili ona pleme e ~ista glupost. Ili so drugi zborvi
toa e povamipruvawe na komunizmot vo negovata najopasna
forma - stalinizmot. Toj plemenski koncept nema da ja
odvede Makedonija vo prostorite na zapadnoevropskata
demokratija i vladeeweeto na zakonot podednakavo za
site.
Me|utoa
se ~ini deka vo toj kontekst makedonskite primitvni
i gramzivi polti~ari - a tuka podednakvo mislam i na
albancite i na makedoncite i na site drugi {to od sobraniskite
klupi gi teroriziraat makedonskite gra|ani - a potoa
i site gra|ani voop{to tvrdogalvo odbivaat da gi razberat
porakite {to sredinite so podolgo demokratsko iskustvo
dologo vreme im gi prakaat - dogoverte se sami na miren
na~in, nau~ete da `iveete zaedno iako ne se sakate,
ne se odnesuvajte kako paraziti i po~nete edna{ da rabotite,
ako toa ne umeete da go napravite samite vie, ke vi
go napravime nie.
No
namesto vizija za idninata i `ivot zaedno, Makedoncite
zloupotrebeni od svoite "voda~i' po sekoja cena
go baraat vinkovnikot za svojata nesreka i nemo} nekde
nadvor od Makedonija - se nekoj drug ni e kriv a nie
najdobri na svetot - porano toa bea Slovencite a sega
toa e NATO, EU, Albanicite, i koj u{te ne. Albancite,
od druga strana, zamaeni i zapla{eni od svoite "umni
demokrati" vo nacisti~ki ~izmi i "heroi"
{to ubivaat od grb, se zanesuvaat so minatovekovni mitovi
{to go veli~aat ~oporot a ne ~ovekot, i ne sakaat da
vidat deka nivnite "borci za ~ovekovi prava"
gi vodat vo talibanski Avganistan a ne vo civiliziraniot
demokraski svet. I ednite i drugite odbiuvaat da svatat
deka svetot takvi kavi {to se ne gi saka i deka sepak
na krajot mora da `iveaat zaedno. Problemite na Makedonija
ne se nadvor od nea. Problemite na Makedonija i vinovnicite
za nejzinoto uni{tuvawe se vo Makedonija.
6.
@iveeme vo vreme koga se osporuva makedonskiot integritet
(i identitet). Jazikot i kulturata se stolbovi za egzistiranje
na eden narod vo golemoto, globalno, planetarno semejstvo
(selo!?). Nie sme vo postojana borba za (samo)doka`uvanje...
Videte
toa ne se pravi od v~era i ne e ne{to novo. Aspiracii
kon Makedonija sekoga{ imalo i ke ima. No jas bi ve
pra{al zo{to Makedonicte go dozvoluvaat toa? Nikoj nema
da ti pravi ne{to ako ti ne go dozvoluva{ toa? [to prvaat
makedonicte da go spre~at toa? Kolku Makedoncite navistina
ja sakaat Makedonija? Ve molam ne spomnuvajte gi izlitenite
sintagmi "mal narod", "me|unarodnata
zaednica", "Grcite", "Bugarite"
i site sli~ni banalnosti od tipot "turcite se krivi".
Znaete narod koj se samopo~ituva i koj dr`i do sebe,
koj ja saka svojata dr`ava, poinaku se odnesuva. Na
primer nema da seiri dodeka negovite raseleni gra|ani,
`rtvi na etni~ko ~istewe, protestiraat pred sobranieto
i baraat pravda, tuku ke se pridru`i na tie protesti
i ke se solidarizira so `rtvite. A kade bea makedonicite
toga{? Sedea vo svoite maalski "kafuliwa"
i planiraa kade da odat na godi{en odmor. Grcija so
godini gi treitra makednicite kako lu|e od tret, a ne
od vtor red. I {to pravaat Makedoncite da go promenat
toa? ^ekaat so denovi pred gr~kiot konzulat i trpat
sekakvi navredi i poni`uvawa, i molat da dobijat vizi
za da otidat na more tamu. I {to pravat so toa, im gi
polnat xepovite na onie koi se najglasni vo negiraweto
na Makedonija, odnosno ekonomski ja pomagaatGrcija?
Bugarija ne go priznava makedonskiot jazik i makdonskot
narod. I {to pravat makedniocite za da se promeni toa?
Trieset iljadi Makedonci zemaat bugarsko dr`avjanstvo
za da mo`at da kupat nekoja stara krnitja.
Za
kakov integritet zboruvame? Za kakvo samopo~ituvawe?
Za kakva qubov? Za kakva idnina?
Ve pra{uvam koj ke gi sfati Makedoncite seriozno ako
tie samite sebe ne se sfa}aat seriozno i ako tie samite
ne se po~ituvaat sebe. Se dodeka Makedonicite ne se
razbudat od svojat latergija i ne se oslobadat od svoite
zabluda deka se nekoj drug im e kriv, deka nekoj so
vol{ebno stap~e ke im gi re{i problemite i ke se izbori
za nivna dr`ava, dodeka ne po~nat da se samopo~ituvaat
i da gi po~ituvaat drugite, dodeka ne stanat dr`avotvoren
narod, ke im se slu~uva toa {to im se slu~uva. Nikoj
ne ni e kriv za na{ata nesposobnost ili neukost. Makedoncite
mora da se oslobodat od sindromot "makedon~e"
so navendata glava {to sabja ne ja se~e, tuku treba
taa glava (zasega samo prazna tikva), da po~ne da ja
upotrebuva i dostoinstveno da ja nosi na svoite ramenici.
Od glaata si patime bi rekol ^ernodriski. Dodeka Makedoncite
~ekaat nekoj drug da im gi re{i problemite, Makedonija
ke ja snema.
7.
Kolku teatarot uspeva (sega i vo idnina) ne samo deklarativno,
kako “klaustrofobi~na” umetni~ka forma,
tuku realno, anga`irano da pridonese za makedonskata
afirmacija vo svetot!?
Teatarot
sekoga{ mo`el mnogu. Pra{awe e dali nekoj saka mo}ta
na makedonskiot teatar da ja stavi vo slu`ba na afirmacijata
na Makedonija. Za ^ernodrinski teatarot be{e oru`je
vo borbata za nacionalno i socijalno soloboduvawe. A
dali teatarot voop{to im e potreben na dene{nive rastura~ite
na Makedonija? Kade {to ima `elba ima i na~in - veli
edno amerikansko veruvawe. No vo Makedonija nema ni
`elba nitu lu|e da go storat toa. Za vistinski presvrt
vo Makedonija treba novi lu|e, a vo Makednija za `al
gi nema niv. Nema lu|e so vizija za nejzinata idnina,
nema luge so visok moral, nema ~esni i odgovorni lu|e,
nema qubov za nea. ^est na retkite, mnogu retkite isklu~oci.
Nejzinata idnina, nejzinata mladost, ja koristi sekoja
mo`nost da ja napu{ti Makdonija. Nade`ata na `alost
odamna ne `ivee vo Makedonija.
